| Sekse verandering, hoe kan dat? |
| Geschreven door Redactie |
|
Mijn buren zeggen dat ze last hebben van het kraaien van mijn haan, maar ik heb alleen hennen. Mijn vriendin belde mij met deze vraag op. Zelf hebben we ook meegemaakt dat een van onze 9 hennen op latere leeftijd het gedrag kreeg van een haan, en zelfs ging kraaien. (De laatste hen was 13 jaar toen ze overleed.) Hoe kan een Hen in een Haan veranderen? Het antwoord staat in het boek "De wijsheid van Vogels". Auteur Tim Birkhead beschrijft hierin de geschiedenis van de ornithologie. (uitgever De Bezige Bij. ISBN 97890 234 36041.) Biologen hebben lang geworsteld met de vraag, hoe het kan dat van hun geslachtsorganen beroofde vrouwtjes bij de volgende rui soms een mannelijk verenkleed aannemen, maar gecastreerde mannetjes nooit een vrouwelijk kleed, zelfs niet als hun gedrag wel vrouwelijker is geworden. Vogels lijken relatief snel van geslacht te kunnen veranderen. Ook in avicultuur komt geslachtsverandering voor, misschien vaker dan wij er zelf erg in hebben. We horen wel eens van kwartels, bijvoorbeeld Chinese dwergkwartels, dat een hennetje op een gegeven moment begint te kraaien en de uiterlijke verschijningsvorm van een mannetje krijgt! Het onderzoek naar de oorzaak van geslachtsverandering kwam in een stroomversnelling, toen men ontdekte dat van zeven mannelijke fazanthennen bij inwendig onderzoek bleek dat zij allemaal een aangetaste eierstok hadden. Het vervolg op deze bevinding was een experiment, waarbij de eierstok van een fazant-hen operatief verwijderd werd. Eenmaal van de operatie hersteld begon de hen rauw te kraaien en kreeg ze een kam en sporen (zoals een haan heeft). Het vrouwelijk hormoon oestrogeen bleek de sleutel. Wanneer het lichaam geen oestrogeen meer produceert (in de eierstok), valt het dier terug op de mannelijke status (de nul status). Bij vogels als kippen, eenden, fazanten en pauwen, waarvan de mannetjes alleen ten behoeve van het broedseizoen hun verenpak verruilen voor een meer extravagant verenpak, wordt het mannelijke broedkleed bepaald door het hormoon oestrogeen. Bij vogels waarbij de seksespecifieke verschillen in verenkleed het hele jaar hetzelfde blijven (bijvoorbeeld bij de huismus), worden deze verschillen niet beïnvloed door oestrogeen. De Maagdelijke geboorte is ook een interessant fenomeen. Bij veel dieren, waaronder bepaalde vogelsoorten, kunnen vrouwtjes zich zonder seks en zonder enige inbreng van een mannetje voortplanten. Dat heet parthenogenese.(partheno= maagdelijk, genesis= geboorte). In de jaren dertig van de vorige eeuw werd dit verschijnsel ontdekt bij een Amerikaans bedrijf dat snel groeiende, vruchtbare kalkoenen fokte. De eieren van enkele vrouwtjes kalkoenen bleken vruchtbaar te zijn, hoewel zij al een tijd van de mannetjes afgezonderd waren; 16% vertoonde een zekere graad van embryonale ontwikkeling. Alle parthenogenetische nakomelingen bleken altijd mannetjes te zijn met een dubbel X chromosoom. Halfsiders. Dit komt wel eens bij Gould Amadines voor. Dit zijn vogels die aan een kant een mannelijk en aan de andere kant een vrouwelijk verenkleed hebben. Dergelijke vogels worden ook wel halfzijders genoemd. Het komt in de natuur maar sporadisch voor en ornithologen zijn natuurlijk gaan zoeken naar de oorzaak van dit vreemde verschijnsel. In deftige taal: een halfsider is een hermafrodiet, of meer bepaald een laterale gynandromorf (lateraal = aan de zijkant, gynandro = vrouwelijk, morf= gedaante). Laterale gynandromorfen blijken het resultaat te zijn van een afwijking in de vroege celvorming van een bevrucht ei, met als gevolg dat de ene kant van het embryo mannelijk is geworden en de andere vrouwelijk. Deze vogels zijn onvruchtbaar, omdat zij inwendig niet volledig ontwikkeld zijn. Vogels die symmetrisch tweekleurig zijn worden ook halfsiders genoemd. Bijvoorbeeld aan een kant wildkleur, en de andere kant blauw. Deze vogels zijn van het mannelijke, of het vrouwelijke geslacht. Hierbij is de fout van de celdeling dat er een niet gebruikelijke kleur of tekening ontstaat. Deze vogels zijn wel vruchtbaar. De precieze oorzaak is tot op heden onbekend. Halfsiders komen overigens niet alleen voor bij vogels, maar ook bij zoogdieren. Halfsider? |